5.27.2013

De ui ac potestate litterarum

Discipulis tertii Gradus Philologiae Classicae

    Hebdomade hac mensis Maii ultima scholae academicae finem capient, unde mense Iunio periculum probationum adueniet. Hoc anno disciplinam de figuris atque de sono pronuntiationeque  litterarum Latinarum tradidi uel potius, ut modo Nebrissensi dicam, de earum ui ac potestate. 
    Etenim inter paucas praelectiones quae nobis fuerunt, perscrutauimus documenta nonnulla ad historiam linguae Latinae illustrandam, quorum pleraeque fuerunt inscriptiones Latinae antiquissimae, ut elogia illa clarissima Scipionum (uidelicet patris et filii et flaminis Dialis) et Senatus Consultum de Bacchanalibus (de cuius argumento fabula moderna cinematographica dignissimo Titus Liuius fusius nobis enarrat) et tabula illa nostra Lascutana (Nobis eam reddite, Galli!) necnon diuersi tituli saeculo II ante Christum natum incisi atque etiam saeculis sequentibus post Christum natum. Proprietates quoque linguae Ausoniae in fabulis Plautinis summatim rimati sumus et postremo inter documenta recentiora (semper enim mihi placet discipulis monstrare sermonem antiquorum Romanorum de uita non decessisse simul cum eorum Imperio) euoluimus hunc scriptum grammatici Baetici Aelii Antonii, c.t. De ui ac potestate litterarum est, de quo interrogatiunculas eis proposui diuersas, praesertim de cap. IIII. inscripto De alphabetis hebraico, graeco et latino (Paragraph. 4.3.) apud editionem hanc modernam anni 2000: 

     "4.3. Apud latinos praeterea litterarum figurae sunt tres et uiginti..."

Ed. en Carlos del Valle Rodríguez, Corpus hebraicum nebrissense.
La obra hebraica de Antonio de Nebrija
, Madrid: Aben Ezra, 2000, pp. 271-317.

  Quamuis discipulis difficillimum sit Latine et loqui et scribere, ego tamen ad hoc semper eos excito et exercitamenta propono diuersa, ut linguam aliquatenus exerceant, inter quae hoc pensum (inter alia exercitia ad rectam Latinae linguae enuntiationem attinentia) cogitaui:
1) Quot et quae sint figurae et pronuntiationes litterarum Latinarum apud Nebrissensem, scribas:
  • FIGVRAE siue LITTERAE sunt: _____
  • PRONVNTIATIONES sunt: ________ 
    • Consonantes________________ 
    • Vocales____________________ 
    • Litterae Graecae _____________ 
2) Qualis est littera H apud Nebrissensem? ___
    Ex prima fronte pensum et facillimum et insulsum uidetur, sed nolite falli, nam discipulus nullus recte id soluere umquam solet: quippe 'philologia, ut ille rectissime dixit, est ars legendi lente attente prudenter... oculis digitisque' et discipulorum mos est raptim legere tantum oculis. Sed hoc exercitamentum non est nunc mihi magni ponderis, nam alia sunt hoc in opusculo Nebrissensi anno 2000 in lucem edito, quae studium mouerunt meum maximum, praesertim tres sententiae hac in paragrapho lectae: primum [1] nempe locus Plinianus citatus, deinde [2] sententia q.e. 'in dictionibus graecis aut graecam litterarum (?) habentibus', tertium [3] compago q.e. 'sequentes uocales frangunt'. 

     [1] Nebrissensis quidem dicit Plinium in libro septimo Naturalis Historiae scribere "Latinos omnium graecarum litterarum uim sentire atque proinde in dictionibus graecis aut graecam litterarum (sic) habentibus consonantes quoque aspiratas, hoc est, ch ph th rh recipiant". Si editor Hispanus inter uirgulas claudit uerba quae Plinius scripsisse uidetur, qua de causa ipse in adnotatiuncula non praebet locum Plinianum memoratum? Facile responsum est: quia ille non quaesiuit locum, nam si quaesiuisset, hoc tantum inuenisset:
PLIN. nat.7, 192: ... quarum omnium [sc. Graecarum litterarum] uis in nostris recognoscitur.
  Nihil enim scribet de consonantis aspiratis Graecis; tantummodo paulo post haec euoluimus:
PLIN. nat.7, 210: ueteres Graecas [sc. litteras] fuisse easdem paene quae nunc sint Latinae,...
     [2] Et qui dicamus de sententia a Plinio non scripta q.e. "in dictionibus graecis aut graecam litterarum (sic) habentibus consonantes quoque aspiratas"? Quid significant "dictiones graecam litterarum continentes"? Vbinam sententiae est nomen substantiuum femeninum ad quod refertur adiectiuum q.e. "graecam"? Aenigmate hoc studium meum mouente capta quaerere decreui in aliis editionibus.

     Quid legitur in pristina illa moderna anno 1987 edita? Idem:


Antonio de Nebrija, De vi ac potestate litterarum, intr., ed., trad. y
notas de Antonio Quilis & Pilar Usábel
, Madrid: SGEL, 1987.

        Nihil quoque hac in editione ab editoribus modernis annotatum est de loco Pliniano ad quod referre uidentur uirgulae, quippe qui, ut supra dixerim, nihil simile scripserit. Videamus tandem quid appareat in editione principe, quae forte fortuna in Rete Vniuersali in promptu est:

Biblioteca Nacional de España, Madrid: I/1537(1) (olim R/15186(1)
    Id est, haec:



   Editores moderni recte transcripsisse uidentur uocabulum breuiatum "lrarum", h.e. "litterarum" (idem scriptum alterum sub altero), sed in prima parte alterum apposite comitatur adiectiuum casu generandi ("graecarum"), in altera parte perperam ponitur iuxta casum accusatiuum ("graecam"). Quomodo soluemus aenigma? Pergamus legere.

     Etenim paulo post, id est in capitulo decimo, ecce id quod Nebrissensis uerbis exprimit similibus cum de P, B et PH litteris commentationem habeat :

Capitulum X
      Alterum ergo mysterium solutum: non agitur de dictionibus "graecam litterarum" habentibus, sed de dicitionibus "graecam litteraturam" habentibus, nempe agitur de lectione perperam intellecta ab impressoribus siue typographis antiquis neque emendata ab modernis. Certe typographorum incuria facit, ut in probatissimis quibusque scriptoribus semper eruditis uiris retexenda sit, ut ita dicam modo Erasmiano, tela Penelopes; quandoquidem illi quotidie plus deprauant sua socordia, quam eruditorum diligentia possit reponi.

    [3] Deest postremo quaestio tertia soluenda: quid dicamus de uerbo temporali q.e. "frangere" quando id sequuntur uocales uel consonantes? Si stricto sensu uerbum illud sibi uult "rumpere", quid sibi uult  locutio q.e. "sequentes uocales frangere uel rumpere"?

      Quid de hac ui ac potestate quarundarum litterarum? De hac autem plura scribam alio die otiosa Quintiliani ope, ne forte prolixitas fastidium lectorum pariat beneuolentium.


5.09.2013

De gente tantum uiuente halitu et odore


   Latine exstat locutio mira atque rara quae est 'uesci aura' uel 'uesci auris uitalibus' sensu 'uiuendi' usurpata a poetis Vergilio ac Lucretio, quod tamen mirandum non esset, utpote quibus atque pictoribus quidlibet audendi semper fuerit aequa potestas:
Maro quidem concinauit uersus hos:  'quem si fata uirum seruant, si uescitur aura aetheria neque adhuc crudelibus occubat umbris" et 'superatne et uescitur aura?'
Atque etiam poeta qui De rerum natura cecinit, uersum panxit uerbis his: 'uides uesci uitalibus auris'
     Maurus Seruius Honoratus, in Vergilii Aeneidos libros explanauit locutionem per Plinium nostrum, cuius opusculum grammaticum de 'Dubio sermone', proh dolor, desideramus:
si vescitur aura vescor illa re, ut alibi "vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus perpetui tergo bovis et lustralibus extis". nec nos decipiat quod dicit Plinius*, ut elocutiones ex similibus formemus; nam ecce comedo illam rem dicimus, nec tamen vescor illam rem. et ipse enim dicit non usquequaque hoc esse faciendum. {⁴³si vescitur aura] verbum inchoativum sine praeterito tempore et quod a se nascitur. sane hic 'vescitur' pro fruitur posuit; nam non comedit auram, sed vivit ea.}⁴³
     In carminibus, inquam, poetarum horum duorum qui dicuntur classicorum locutionem eam tantum inuenimus, nam oratione soluta nihil simile exstat apud antiquos nisi illud lectum apud Quintiliani quae feruntur declamationes:
'iam nemo diues est. auras captamus et rore uescimur'
     Quamobrem mirabilius fuit quando locutionem hanc inueni usurpatam multis saeculis post in fabula ficticia recentissima oratione soluta ab Holbergio scripta c.t. "Nicolai Klimi iter subterraneum", de quo anno 2008 primum scripsi hoc in scriptorio:
     Eadem Europaeis sunt alimenta quae nobis [scil. ciuibus subterraneis], Hispani uero sola aura uescuntur.
    Difficillima intellectu tunc mihi uidebatur sententia Holbergiana de Hispanis. At forte fortuna uiae Retis Vniuersalis inopinatae sunt atque mirabiliores, nam abhinc annis duobus Nemo sapientissimus margaritas Graecas siue uniones lectoribus praebuit de Atheniensibus aura uescentibus, quae aenigma aliquatenus soluerunt.
  
    Hodie regredi uolo ad hanc locutionem 'poeticam', nam iterum alicui offendi simili, cum Dissertationem euoluerem Doctoralem quam discipulus quidam noster medicus rude iam donatus nunc parat eamque unum abhinc annum moderor una cum Magistro. Quippe thesis argumentum medicum est atque de opere agitur eo quod Alphonsus de Freylas, medicus Hispanus saeculo exeunte XVI et ineunte XVII uersans, de pestilentia scripsit.

        Siquidem nonnulli humanistae saeculi XVI putabant aerem, ut uarias in se qualitates recipit, ita quoque uarie solere nostra corpora afficere illasque, pro situ ac positione locorum in quibus agitatur, in nobis imprimere. Vt enim somno reficiuntur sensus utque cibi ac potionis intrusione humores quoque corporis ad alendum reparantur, sic ad uitales quos sanguis genuit refocillandos spiritus, ac perinde ut cibo ipsum quoque corpus nutriendum, aere quem respiramus necessario utimur. Ex quo non insulse ac neque translatitie, sed germane potius satisque proprie a poetis dictum quidam existimauerunt (sicut Gomesius Miedes), 'mortales uesci aura', pro eo quod est aere, ueluti cibo, ali, ut est illud Poetae.

      Similiter illo in opusculo de pestilentia ab Alphonso de Freylas elucubrato leguntur haec:
     'Manardo, autor grave, tiene por cierto que del olor no solo se engendran espíritus, pero que con él también se reparan las partes sólidas, y para confirmación de esta verdad refiere la historia de Demócrito, con sólo olor de pan caliente mantenido quatro dias. Y al mismo propósito trae Plinio otra historia de unos hombres que abitan a los confines de la India Oriental, junto a una fuente llamada Ganges, que tienen por nombre los Syritas, a quien aviéndoles negado naturaleza la boca para tomar mantenimiento sólido, les dió en su lugar dos agujeros con los quales atrayendo el olor de flores, yervas, fructos, cortezas y rayzes de árboles silvestres, se matuviessen y sustentassen sin otro mantenimiento ni bevida. Y si algún olor malo se les ofrecía, se desmayavan y perdían las fuerças por faltarles su propio mantenimiento. Y por esta razón se proveýan de flores, fructos y rayces olorosas, como en depósito para que no les faltasse en tiempo de necessidad el sustento de su vida.'
Atque in margine dextra haec alia:

A. de Freylas, Conocimiento, curación y preservación de la peste...,
(Jaen 1606)

      Nescio quam editionem Plinianam medicus Freylas euoluerit, sed neque Syritae neque Scir<a>tae neque aliae gentes similiter descriptae nisi Astomi fuerunt qui apud Indos sine ore essent et halitu tantum uiuerent et odore:
    Megasthenes gentem inter Nomadas Indos narium loco foramina tantum habentem, anguium modo loripedem, vocari Scir<a>tas. ad extremos fines Indiae ab oriente circa fontem Gangis Astomorum gentem sine ore, corpore toto hirtam vestiri frondium lanugine, halitu tantum viventem et odore, quem naribus trahant. nullum illis cibum nullumque potum, radicum tantum florumque varios odores et silvestrium malorum, quae secum portant longiore itinere, ne desit olfactus; graviore paulo odore haut difficulter exanimari. (VII 25)
    Mentionem Aristotelis, qui dicit se uidisse hominem aere tantum uiuentem et Sole, necnon Marsilii Ficini locum alio die quaeram otiosa. Et interim plura mihi legenda sunt de gente tantum aere uiuente et de sensu uocabuli sanscritici q.e. Prana (प्राणprāṇa).

 _________________
* Plinius] Beck, Dubii sermonis libri, 1894, p. 39.

5.03.2013

De Gaditano Erasmiano


       Hos dies in quibus commentationi operam dabam mittendae ad quosdam commentarios periodicos, dum in bibliotheca atque per rete notitias quaerebam diuersas de humanistis Europaeis easque perscrutabam, casu offendi uni Erasmi Colloquiorum Familiarium, quod studium meum excitauit maximum non tantum propter eius titulum q.e. 'Synodus grammaticorum', in lucem editum, nisi fallor, anno 1529, sed potius ob nomen unius septem collocutorum, id est 'Gaditanum'.

Lugduni Batauorum 1729
       Mirabar etenim praesertim duabus causis, nam me ipsa interrogabam et quid ageret Gaditanus quidam in uno opere Erasmiano et quam partem ageret hoc in 'synodo grammaticorum' conterraneus hic meus, qui in Albini grammaticos numerantis manu laeua capit septimum ultimumque digitum, nempe indicem. Sunt enim septem litteratores hoc in conuentu, sicut septem sunt sapientes illi qui in conuiuio Plutarcheo aliisque ludis inuenimus. Hi autem sapientes Erasmici ordine apparent alphabetico ad iocose disceptandum de uocabulo q.e. "anticomarita".

         Sed magis magisque mirabar, colloquio perlecto, quod Gaditanus ille tantummodo semel uocem emisit inter synodum septem grammaticorum, dicens haec:

Ga[ditanus]. Sedulo quidem dixistis omnes; at mihi uidetur uxor uiro male morigera 
dici anticomarita per syncopen, antidicomarita, quod semper adversetur marito.

       Scilicet Gaditanus ille buccam tantum aperuit ad salem ac facetiam proferendam, ut alioqui fama est apud nos.

     Quisnam sit salsus grammaticus hic? Vnus solusque Hispanus Baeticus grammaticus qui illo tempore notissimus esse Roterodamo necnon clarissimus eius lectoribus posset, nemo alius eminet quam Antonius ille noster Nebrissensis siue Lebrissensis, sed oppidum illud uulgo dictum "Lebrija" conuentus Gaditani non est!, ut quidam perperam opinatus est, sed Hispalensis, etiamsi propinquum. Vtrum falsus est Erasmus Antonium Nebrissensem existimans uenisse a Gadibus, nempe ab 'ultimo terrarum orbe'? An de Gaditano alio uel de persona alia audacissima, cuius nomen littera G inciperet, cogitabat ille Roterodamus, nam omnes grammatici huius synodi neque homines ueri neque grammatici certi esse uidentur? Nescio. Legere pergemus.